Khi nói đến việc học ở bậc mầm non, nhiều phụ huynh thường nghĩ đến những điều khá quen thuộc: trẻ học chữ, học số, làm quen với tiếng Anh, vẽ tranh, hát múa hay tham gia các hoạt động vui chơi.
Nhưng có một phần rất quan trọng trong những năm đầu đời lại khó nhìn thấy bằng những con số cụ thể. Đó là sự phát triển về tình cảm và kỹ năng của trẻ.
Một em bé biết tự cất đôi dép của mình, biết nói với cô khi đang buồn, biết chờ đến lượt chơi hoặc biết tìm cách hòa nhập với một nhóm bạn cũng đang học. Những bài học ấy không nằm trên một trang vở, nhưng lại xuất hiện mỗi ngày trong cuộc sống của trẻ.
Trẻ mầm non học cách sống cùng người khác như thế nào?
Khi ở nhà, trẻ thường là trung tâm của một thế giới rất quen thuộc. Cha mẹ hiểu con muốn gì, ông bà có thể nhanh chóng đáp ứng những nhu cầu của trẻ. Nhưng khi bước vào trường mầm non, mọi thứ bắt đầu thay đổi.
Ở lớp có nhiều bạn cùng chơi. Có những món đồ chơi phải chia sẻ. Có lúc trẻ muốn nói nhưng người khác đang nói. Có khi trẻ muốn làm theo ý mình nhưng lại cần tuân thủ một quy tắc chung.
Chính những tình huống rất đời thường ấy tạo ra cơ hội để trẻ học cách sống cùng người khác.
Trẻ dần hiểu rằng:
“Mình có cảm xúc của mình, nhưng bạn cũng có cảm xúc của bạn.”
Đây là một bước phát triển rất quan trọng. Bởi kỹ năng xã hội không phải là việc trẻ thuộc lòng những câu như “phải biết chia sẻ” hay “phải biết nhường nhịn”, mà là quá trình trẻ từng bước hiểu được người khác và điều chỉnh hành vi của mình trong những tình huống cụ thể.
Phát triển tình cảm bắt đầu từ việc trẻ hiểu chính mình
Một đứa trẻ đôi khi khóc rất lâu chỉ vì một chuyện mà người lớn cho rằng rất nhỏ. Có thể là không được chơi món đồ mình thích, bị bạn lấy mất đồ chơi hoặc không muốn rời khỏi sân chơi.
Thay vì chỉ yêu cầu trẻ “nín đi”, người lớn có thể giúp trẻ gọi tên điều đang xảy ra: “Con đang buồn vì phải cất đồ chơi đúng không?” hay “Con tức giận vì bạn lấy món đồ đó trước à?”
Khi được người lớn gọi tên cảm xúc, trẻ dần học được cách nhận biết cảm xúc của chính mình.
Đây cũng là lý do trong môi trường mầm non, những câu chuyện, trò chơi đóng vai, hoạt động trò chuyện hay những tình huống xảy ra trong lớp đều có thể trở thành cơ hội để trẻ học về cảm xúc.
Mục tiêu không phải là khiến trẻ lúc nào cũng vui vẻ hay không được tức giận. Trẻ vẫn có thể buồn, giận, thất vọng hoặc sợ hãi. Điều quan trọng là trẻ dần biết mình đang cảm thấy gì và có thể thể hiện điều đó bằng cách nào phù hợp hơn.
Kỹ năng giao tiếp không bắt đầu từ việc nói thật nhiều
Một số phụ huynh có thể lo lắng khi thấy con ít nói hoặc chưa chủ động giao tiếp với bạn.
Tuy nhiên, giao tiếp ở lứa tuổi mầm non không chỉ đơn giản là nói nhiều.
Một đứa trẻ biết nhìn vào người đang nói, biết lắng nghe, biết trả lời câu hỏi, biết nói “cho mình chơi cùng với”, biết nhờ cô giúp đỡ hoặc biết nói “mình không thích” cũng đang phát triển kỹ năng giao tiếp.
Trong lớp học, trẻ có rất nhiều cơ hội để thực hành những điều này một cách tự nhiên.
Chẳng hạn, khi hai trẻ cùng muốn một món đồ chơi, giáo viên không nhất thiết phải giải quyết ngay bằng cách lấy món đồ chơi đó khỏi tay một bạn. Cô có thể giúp trẻ nói ra mong muốn của mình, lắng nghe bạn và tìm một cách giải quyết phù hợp.
Những cuộc trao đổi rất ngắn như vậy đôi khi có giá trị hơn một bài học lý thuyết về “kỹ năng giao tiếp”.
Tự lập không có nghĩa là để trẻ tự làm mọi thứ
Một điều khác thường được nhắc đến trong giáo dục mầm non là khả năng tự lập.
Nhưng tự lập không có nghĩa là người lớn phải để trẻ tự xoay xở với tất cả mọi việc.
Ở mỗi độ tuổi, trẻ chỉ cần được giao những việc phù hợp với khả năng của mình.
Có thể bắt đầu từ việc tự cất đồ chơi sau khi chơi, để giày dép đúng chỗ, lấy khăn, rửa tay, tự xúc ăn hoặc chuẩn bị một số đồ dùng đơn giản.
Ban đầu trẻ có thể làm chậm, làm chưa đúng hoặc cần người lớn hướng dẫn nhiều lần.
Đó là điều bình thường.
Nếu người lớn luôn làm thay vì muốn tiết kiệm thời gian, trẻ sẽ ít có cơ hội thực hành. Ngược lại, khi được trao một mức độ trách nhiệm vừa sức, trẻ sẽ dần hình thành cảm giác rằng mình có thể tự làm được.
Cảm giác này có ý nghĩa rất lớn đối với sự tự tin của trẻ.
Trẻ học kỹ năng tốt nhất thông qua những tình huống thật
Một điểm đặc biệt của giáo dục mầm non là trẻ không nhất thiết phải ngồi yên trước một bài học để hình thành kỹ năng.
Trẻ có thể học khi chơi, khi ăn, khi xếp hàng, khi cùng bạn xây một ngôi nhà bằng các khối gỗ, khi cây trong lớp cần được tưới nước, và cũng có thể học từ một lần tranh giành đồ chơi với bạn.
Ví dụ, khi cùng xây một mô hình, trẻ sẽ phải trao đổi xem ai làm phần nào. Khi chơi đóng vai, trẻ học cách sử dụng ngôn ngữ và thể hiện cảm xúc. Khi tham gia hoạt động nhóm, trẻ học cách chờ đợi và phối hợp.
Vì vậy, phát triển tình cảm – kỹ năng xã hội cho trẻ mầm non không nhất thiết phải được tách thành một tiết học riêng. Quan trọng hơn là nhà trường có tạo ra đủ những tình huống để trẻ được thực hành hay không.
Vai trò của giáo viên không phải lúc nào cũng là giải quyết vấn đề thay trẻ
Trong một lớp mầm non, giáo viên chắc chắn sẽ gặp rất nhiều tình huống cần can thiệp.
Hai trẻ tranh nhau đồ chơi. Một trẻ khóc vì nhớ mẹ. Một trẻ không muốn tham gia hoạt động. Một trẻ chưa biết cách nói chuyện với bạn.
Nếu mỗi lần như vậy người lớn đều nhanh chóng giải quyết thay, trẻ có thể không có nhiều cơ hội tự tìm cách xử lý.
Ở những tình huống phù hợp, giáo viên có thể lùi lại một bước và đặt câu hỏi: “Con muốn nói gì với bạn?”, “Nếu cả hai cùng muốn chơi thì mình có thể làm thế nào?”, “Con cần cô giúp điều gì?”
Những câu hỏi đơn giản giúp trẻ bắt đầu suy nghĩ thay vì chỉ chờ người lớn đưa ra câu trả lời.
Tất nhiên, điều này không có nghĩa là trẻ phải tự giải quyết mọi mâu thuẫn. Với những tình huống liên quan đến an toàn hoặc vượt quá khả năng của trẻ, người lớn vẫn cần can thiệp. Điểm quan trọng là sự hỗ trợ nên phù hợp với từng tình huống và mức độ phát triển của trẻ.
Gia đình có vai trò rất lớn trong việc hình thành kỹ năng cho trẻ
Những gì trẻ được học ở trường sẽ dễ trở thành thói quen hơn nếu được tiếp tục trong cuộc sống gia đình.
Cha mẹ không cần phải tổ chức những “giờ học kỹ năng” riêng cho con.
Có thể bắt đầu từ những việc rất bình thường.
Khi trẻ làm rơi đồ, thay vì lập tức nhặt giúp, cha mẹ có thể hỏi: “Con thử xem mình có thể tự nhặt được không?”
Khi trẻ tức giận, thay vì chỉ yêu cầu trẻ ngừng khóc, có thể giúp trẻ nói ra lý do.
Khi trẻ muốn một món đồ từ người khác, có thể hướng dẫn trẻ biết hỏi và chờ đợi.
Khi trẻ hoàn thành một việc nhỏ, có thể ghi nhận nỗ lực của trẻ thay vì chỉ chú ý đến kết quả.
Những khoảnh khắc như vậy diễn ra hàng ngày và chính sự lặp lại mới giúp kỹ năng trở thành một phần tự nhiên trong cách trẻ ứng xử. Xem thêm ngày hội gia đình tại Bình Minh, nơi ba mẹ cùng bé thực hành gắn kết qua các hoạt động chung.
Không nên quá vội vàng so sánh kỹ năng giữa các trẻ
Mỗi đứa trẻ có một tốc độ phát triển khác nhau.
Có trẻ nhanh chóng hòa nhập với bạn bè nhưng lại cần nhiều thời gian để tự phục vụ. Có trẻ nói chuyện rất tự nhiên với người lớn nhưng khá dè dặt khi ở trong một nhóm đông. Có trẻ cần nhiều thời gian quan sát trước khi tham gia một hoạt động mới.
Vì vậy, khi nhìn vào sự phát triển tình cảm và kỹ năng của trẻ, điều đáng quan tâm không chỉ là “Con đã làm được như các bạn chưa?” mà còn là “So với chính mình trước đây, con đã tiến bộ ở đâu?”
Hôm nay trẻ đã biết tự cất đồ chơi mà trước đây luôn cần người lớn nhắc. Hôm nay trẻ đã chủ động nói với bạn thay vì giành đồ chơi. Hôm nay trẻ đã biết nói với cô rằng mình đang buồn.
Những thay đổi nhỏ đó đều đáng được ghi nhận.
Một chương trình mầm non tốt không chỉ nằm ở những gì trẻ “học được”
Khi tìm hiểu một trường mầm non, phụ huynh thường quan tâm đến chương trình học có những môn gì, trẻ được học bao nhiêu tiết hay có bao nhiêu hoạt động.
Đó đều là những thông tin cần thiết.
Nhưng bên cạnh đó, có thể quan sát thêm một vài điều rất đời thường: trẻ có được khuyến khích tự làm những việc phù hợp với khả năng không, giáo viên phản ứng thế nào khi trẻ mắc lỗi, trẻ có cơ hội trò chuyện và làm việc cùng bạn không, những mâu thuẫn nhỏ giữa trẻ được xử lý như thế nào, trẻ có được lắng nghe khi thể hiện cảm xúc không.
Bởi đôi khi chất lượng của một môi trường mầm non không chỉ thể hiện ở những hoạt động được tổ chức, mà còn nằm trong cách người lớn đồng hành với trẻ ở những khoảnh khắc rất nhỏ trong ngày. Tìm hiểu thêm về chương trình mầm non tại Bình Minh.
Đồng hành để trẻ lớn lên tự tin và biết quan tâm đến người khác
Những năm đầu đời không chỉ là khoảng thời gian trẻ tiếp nhận những kiến thức đầu tiên. Đây còn là lúc trẻ bắt đầu hình thành cách nhìn về bản thân và thế giới xung quanh.
Trẻ học rằng mình có thể thử một điều mới, mình có thể nhờ người khác giúp đỡ, mình có thể nói ra cảm xúc của mình, mình có thể chơi cùng bạn, và mình cũng cần tôn trọng cảm xúc của người khác.
Đó là những nền tảng quan trọng của quá trình phát triển tình cảm và kỹ năng xã hội.
Vì vậy, giáo dục mầm non không nhất thiết phải khiến trẻ biết thật nhiều trong thời gian thật ngắn. Điều quan trọng hơn là tạo cho trẻ một môi trường đủ an toàn để khám phá, đủ cởi mở để bày tỏ và đủ cơ hội để tự mình trải nghiệm.
Từ những việc rất nhỏ mỗi ngày, trẻ dần học được cách hiểu mình, hiểu người khác và tự tin hơn khi bước ra thế giới.
Ba mẹ muốn tìm hiểu môi trường học cho bé có thể đăng ký tham quan hoặc liên hệ nhà trường.
Câu hỏi thường gặp
Tình cảm – kỹ năng của trẻ trong chương trình học mầm non gồm những gì?
Thường bao gồm các kỹ năng phù hợp với độ tuổi như nhận biết và thể hiện cảm xúc, giao tiếp, hợp tác, chia sẻ, tự phục vụ, tuân thủ quy tắc và xử lý những tình huống đơn giản trong sinh hoạt.
Trẻ có cần học riêng một môn kỹ năng sống không?
Không nhất thiết. Nhiều kỹ năng có thể được hình thành thông qua hoạt động học, vui chơi, sinh hoạt và các tình huống thực tế trong ngày.
Cha mẹ có thể hỗ trợ trẻ phát triển kỹ năng tại nhà như thế nào?
Cha mẹ có thể bắt đầu từ những việc đơn giản như cho trẻ tự làm một số việc vừa sức, trò chuyện về cảm xúc, đọc truyện cùng con và hướng dẫn trẻ diễn đạt mong muốn thay vì giải quyết mọi việc thay trẻ.
Bao nhiêu tuổi thì trẻ nên bắt đầu rèn kỹ năng tự lập?
Trẻ có thể bắt đầu từ những việc rất đơn giản ngay trong những năm đầu đời. Tuy nhiên, mức độ và yêu cầu cần phù hợp với khả năng phát triển của từng độ tuổi và từng trẻ.